Trang chủ
Sáng ngày 07/8/2026, tại Hà Nội, Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hội Xuất bản Việt Nam tổ chức Hội nghị giao ban công tác xuất bản.
TS Nguyễn Mậu Tuân – Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Lý luận chính trị có bài tham luận “Tác động của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số đối với công tác biên tập sách lý luận chính trị hiện nay”.
Dưới đây là toàn văn của tham luận:
Kính thưa đồng chí Trần Thanh Lâm, Uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó trưởng ban Ban Tuyên giáo Trung ương!
Kính thưa các đồng chí đại biểu!
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, làm thay đổi phương thức sáng tạo, sản xuất, lưu trữ, phổ biến và tiếp nhận tri thức. Đối với hoạt động xuất bản, đây không chỉ là sự xuất hiện của những công cụ kỹ thuật mới mà còn là quá trình định hình mô hình tổ chức sản xuất, phương thức quản trị, cấu trúc sản phẩm, quan hệ giữa nhà xuất bản với tác giả, bạn đọc và toàn bộ hệ sinh thái truyền thông, tri thức.
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu; đồng thời nhấn mạnh thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là những nội dung trọng tâm, cốt lõi. Đặc biệt, dữ liệu được xác định là một tư liệu sản xuất quan trọng trong mô hình phát triển mới. Đối với lĩnh vực xuất bản, Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới tiếp tục khẳng định vai trò của xuất bản cách mạng là vũ khí tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và Nhân dân, là bộ phận quan trọng của nền văn hóa Việt Nam; từ đó đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ, nâng cao chất lượng toàn diện hoạt động xuất bản trong giai đoạn mới.
Trong bối cảnh đó, tác động của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số đối với công tác biên tập có thể nhận diện trên một số phương diện chủ yếu sau:
Trước hết, công nghệ số đang làm thay đổi căn bản phương thức tiếp cận và xử lý thông tin của người biên tập. Nếu trước đây, việc tra cứu tài liệu, kiểm tra trích dẫn, đối chiếu thuật ngữ, phát hiện lỗi diễn đạt,…chủ yếu được thực hiện thủ công thì hiện nay nhiều công đoạn có thể được hỗ trợ bởi các công cụ tìm kiếm thông minh, phần mềm quản lý tài liệu, hệ thống phân tích văn bản và các mô hình trí tuệ nhân tạo. Một khối lượng dữ liệu lớn có thể được tổng hợp, phân loại và xử lý trong thời gian ngắn, qua đó giúp biên tập viên giảm bớt những thao tác cơ học, dành nhiều thời gian hơn cho việc thẩm định nội dung, nâng cao chất lượng của bản thảo.
Thứ hai, trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi phương thức hình thành và tổ chức bản thảo. Các công cụ AI có thể hỗ trợ tác giả và biên tập viên xây dựng đề cương, phân tích cấu trúc, gợi ý cách diễn đạt, tóm tắt tài liệu, đối chiếu các nhóm quan điểm hoặc phát hiện những khoảng trống trong nội dung. Điều này mở ra khả năng nâng cao năng suất và rút ngắn thời gian xử lý bản thảo. Tuy nhiên, cũng từ đây xuất hiện nguy cơ nội dung được tạo ra nhanh nhưng thiếu chiều sâu; thông tin được trình bày mạch lạc nhưng chưa chắc chính xác; câu chữ có vẻ thuyết phục nhưng có thể dựa trên nguồn không xác định, thậm chí tạo ra thông tin sai lệch. Vì vậy, AI làm tăng năng lực xử lý thông tin, nhưng đồng thời cũng làm tăng khối lượng và mức độ phức tạp của công việc kiểm chứng.
Thứ ba, dữ liệu lớn đang làm thay đổi cơ sở ra quyết định trong hoạt động xuất bản. Thông qua dữ liệu về nhu cầu bạn đọc, xu hướng tìm kiếm, mức độ tiếp cận xuất bản phẩm, nội dung được quan tâm và phản hồi trên các nền tảng số, nhà xuất bản có điều kiện nhận diện sát hơn nhu cầu xã hội, lựa chọn đề tài, tổ chức bản thảo và xác định phương thức truyền thông, phát hành phù hợp. Hoạt động xuất bản từng bước chuyển từ chỗ chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sang kết hợp giữa kinh nghiệm nghề nghiệp với phân tích dữ liệu.
Thứ tư, các nền tảng số đang mở rộng không gian tồn tại và vòng đời của xuất bản phẩm. Một cuốn sách không còn chỉ tồn tại dưới hình thức bản in, mà có thể được phát triển đồng thời thành sách điện tử, sách nói, nội dung đa phương tiện. Vì vậy, biên tập không còn là quá trình chỉ xử lý bản thảo để in thành sách, mà từng bước trở thành quá trình tổ chức, chuẩn hóa và quản trị nội dung để có thể khai thác trên nhiều định dạng và nhiều nền tảng khác nhau.
Thứ năm, môi trường số đang làm thay đổi yêu cầu đối với quản trị hoạt động biên tập. Trong quy trình truyền thống, bản thảo và các ý kiến xử lý thường tồn tại phân tán dưới dạng văn bản giấy hoặc các tệp riêng lẻ. Trong quy trình số, toàn bộ lịch sử hình thành, phản biện, biên tập, sửa chữa, duyệt và phát hành xuất bản phẩm được lưu trữ, theo dõi và kiểm soát trên hệ thống. Điều này tạo điều kiện nâng cao tính minh bạch, xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể, hạn chế thất lạc hồ sơ và hỗ trợ kiểm tra, giám sát chất lượng.
Những tác động trên đang tạo ra cơ hội lớn cho đổi mới hoạt động xuất bản nói chung, hoạt động biên tập nói riêng. Tuy nhiên, đối với sách lý luận chính trị, cơ hội luôn đi cùng những thách thức.
Sách lý luận chính trị không chỉ chuyển tải tri thức mà còn trực tiếp góp phần truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; phục vụ công tác nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Bởi vậy, mỗi xuất bản phẩm phải đồng thời đáp ứng yêu cầu về tính chính trị, tính khoa học, tính định hướng, tính thực tiễn và tính thuyết phục.
Là cơ quan xuất bản của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Lý luận chính trị có chức năng biên tập, xuất bản giáo trình, tài liệu phục vụ công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ; sách nghiên cứu lý luận chính trị; các công trình nghiên cứu, tổng kết thực tiễn; xuất bản phẩm phục vụ công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và các ấn phẩm lý luận chính trị chuyên sâu. Với tính chất đặc thù của lĩnh vực xuất bản lý luận chính trị, mọi xuất bản phẩm đều phải đáp ứng yêu cầu nghiêm ngặt về tính chính trị, tính khoa học và độ chính xác; bảo đảm sự thống nhất về quan điểm, thuật ngữ, căn cứ pháp lý và nguồn tư liệu được thẩm định, kiểm chứng.
Trong quá trình triển khai số hóa, xuất bản điện tử và xây dựng học liệu số, Nhà xuất bản Lý luận chính trị xác định chuyển đổi số trong công tác biên tập trước hết phải là chuyển đổi về nhận thức và phương thức quản trị. Mục tiêu không phải là đưa các thao tác thủ công lên máy tính, mà là tổ chức lại quy trình làm việc trên cơ sở dữ liệu, công nghệ và trách nhiệm được xác định rõ.
Từ cách tiếp cận đó, Nhà xuất bản Lý luận chính trị từng bước rà soát và chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, tổ chức, biên tập, phản biện, duyệt và hoàn thiện bản thảo; xác định rõ chủ thể chủ trì, chủ thể phối hợp, người quyết định, hồ sơ đầu ra, điều kiện chuyển bước và trách nhiệm ở từng công đoạn. Việc chuẩn hóa quy trình tạo nền tảng để các khâu của hoạt động xuất bản có thể được số hóa, liên thông và kiểm soát một cách thống nhất.
Cùng với hoàn thiện quy trình, Nhà xuất bản Lý luận chính trị từng bước xây dựng và chuẩn hóa dữ liệu phục vụ công tác biên tập. Thực tiễn cho thấy, nếu không có dữ liệu đầy đủ, chính xác và được tổ chức khoa học thì AI chỉ có thể hỗ trợ ở mức độ hạn chế. Chất lượng sản phẩm đầu ra của công nghệ phụ thuộc rất lớn vào chất lượng dữ liệu đầu vào.
Nhà xuất bản Lý luận chính trị cũng từng bước nghiên cứu, sử dụng các công cụ AI để hỗ trợ một số công việc như rà soát lỗi kỹ thuật, nhận diện sự thiếu thống nhất trong thuật ngữ, hỗ trợ tra cứu, so sánh văn bản, tóm tắt tài liệu, gợi ý cấu trúc và kiểm tra tính logic ban đầu của bản thảo. Tuy nhiên, kết quả do AI tạo ra chỉ được xem là nguồn tham khảo. Việc đánh giá, lựa chọn, chỉnh sửa và quyết định cuối cùng thuộc về biên tập viên, lãnh đạo Phòng Biên tập và Tổng Biên tập theo đúng thẩm quyền, quy trình và quy định.
Một yêu cầu được đặc biệt coi trọng là bảo đảm an toàn, bảo mật dữ liệu. Không phải mọi bản thảo, tài liệu nội bộ hoặc nội dung đang trong quá trình xử lý đều có thể được đưa lên các công cụ AI. Việc ứng dụng công nghệ phải đi cùng quy định về phân loại dữ liệu, phạm vi được phép khai thác, trách nhiệm bảo mật và cơ chế kiểm soát. Đối với sách lý luận chính trị, an ninh dữ liệu không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là một yêu cầu chính trị và nghề nghiệp.
Từ thực tiễn bước đầu đó, có thể rút ra một số kinh nghiệm.
Trước hết, chuyển đổi số trong công tác biên tập phải bắt đầu từ đổi mới tư duy của người đứng đầu và đội ngũ biên tập viên. Nếu chuyển đổi số chỉ được coi là nhiệm vụ của bộ phận công nghệ thông tin thì khó tạo ra thay đổi thực chất. Công nghệ phải trở thành một bộ phận của hoạt động chuyên môn, còn mỗi biên tập viên phải trở thành chủ thể của quá trình chuyển đổi.
Hai là, phải chuẩn hóa quy trình trước khi số hóa quy trình. Một quy trình còn chồng chéo, thiếu rõ ràng hoặc phụ thuộc quá nhiều vào kinh nghiệm cá nhân khi đưa lên môi trường số sẽ không tự động trở thành quy trình khoa học. Chuyển đổi số không thay thế yêu cầu hoàn thiện thể chế nội bộ; ngược lại, nó làm cho yêu cầu ấy trở nên cấp thiết hơn.
Ba là, phải coi dữ liệu là tài sản chiến lược của nhà xuất bản. Dữ liệu không chỉ phục vụ lưu trữ mà còn là cơ sở để tổ chức bản thảo, hỗ trợ biên tập, xây dựng sản phẩm mới, quản trị chất lượng và phát triển lâu dài. Không có dữ liệu chuẩn thì không thể có AI đáng tin cậy; không có cơ chế quản trị dữ liệu thì không thể có chuyển đổi số bền vững.
Bốn là, ứng dụng AI phải được thực hiện theo nguyên tắc hỗ trợ, kiểm soát và chịu trách nhiệm. AI hỗ trợ biên tập viên phát hiện vấn đề, mở rộng khả năng tra cứu và nâng cao năng suất; nhưng biên tập viên phải kiểm soát kết quả, chịu trách nhiệm về tính chính trị, khoa học và pháp lý của xuất bản phẩm.
Năm là, phát triển năng lực số phải gắn chặt với nâng cao năng lực chính trị, lý luận và đạo đức nghề nghiệp. Khi công nghệ giúp tạo lập nội dung nhanh hơn, nguy cơ chủ quan, lệ thuộc hoặc dễ dãi trong kiểm chứng cũng có thể tăng lên. Bởi vậy, càng ứng dụng AI sâu rộng càng phải đề cao bản lĩnh chính trị, tư duy phản biện, ý thức trách nhiệm và văn hóa nghề nghiệp của biên tập viên.
Sáu là, chuyển đổi số phải gắn với yêu cầu tạo ra sản phẩm và giá trị mới. Đích đến không chỉ là giảm giấy tờ hay rút ngắn thời gian xử lý, mà phải nâng cao chất lượng xuất bản phẩm, phát triển xuất bản điện tử, mở rộng khả năng tiếp cận của bạn đọc.
Từ những tác động chung và kinh nghiệm thực tiễn nêu trên, chúng tôi đề xuất, kiến nghị một số vấn đề.
Một là, tiếp tục hoàn thiện thể chế đối với xuất bản điện tử và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản; làm rõ nguyên tắc sử dụng AI trong tổ chức, biên tập và sản xuất nội dung; trách nhiệm của tác giả, biên tập viên, nhà xuất bản và đơn vị cung cấp công nghệ; yêu cầu về bản quyền, bảo vệ dữ liệu, bảo mật bản thảo, kiểm chứng nguồn tin và ghi nhận mức độ sử dụng nội dung do AI hỗ trợ. Thể chế phải vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm kỷ luật, kỷ cương và trách nhiệm trong hoạt động xuất bản.
Hai là, nghiên cứu xây dựng hạ tầng dữ liệu và một số nền tảng dùng chung cho ngành xuất bản, trước hết là hệ thống dữ liệu văn bản pháp luật, văn kiện của Đảng, thuật ngữ chuẩn, dữ liệu thư mục, tác giả, chuyên gia và các công cụ hỗ trợ kiểm tra bản thảo. Việc dùng chung một số nguồn dữ liệu chuẩn sẽ giúp tiết kiệm nguồn lực, hạn chế đầu tư trùng lặp và nâng cao độ tin cậy khi ứng dụng AI.
Ba là, xây dựng chương trình bồi dưỡng biên tập viên trong môi trường số. Nội dung đào tạo cần kết hợp giữa nghiệp vụ biên tập truyền thống với kỹ năng khai thác dữ liệu, sử dụng AI, kiểm chứng thông tin, bảo vệ bản quyền và an toàn dữ liệu. Đối với biên tập viên sách lý luận chính trị, phải đặc biệt coi trọng việc nâng cao trình độ lý luận, khả năng nhận diện các quan điểm sai trái, xuyên tạc và năng lực xử lý những vấn đề mới, phức tạp phát sinh trong môi trường truyền thông số.
Bốn là, có cơ chế đầu tư trọng điểm phát triển hạ tầng số đối với các nhà xuất bản thực hiện nhiệm vụ chính trị, coi đây là đầu tư cho hạ tầng tri thức quốc gia nhằm bảo đảm chủ quyền số, an ninh tư tưởng và nâng cao hiệu quả phục vụ lợi ích công.
Năm là, tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý, nhà xuất bản, cơ sở nghiên cứu, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp công nghệ trong xây dựng nền tảng xuất bản số, phát triển học liệu số và các công cụ AI chuyên ngành tiếng Việt. Sự kết hợp giữa tri thức chuyên môn, dữ liệu chuẩn và năng lực công nghệ là điều kiện để tạo ra các sản phẩm phù hợp với đặc thù chính trị, văn hóa và pháp luật của Việt Nam.
Kính thưa các đồng chí!
Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số đang tạo ra những thay đổi rất nhanh đối với hoạt động xuất bản và công tác biên tập. Những công nghệ đó có thể giúp nâng cao năng suất, mở rộng khả năng xử lý thông tin và tạo ra nhiều loại hình sản phẩm mới. Nhưng công nghệ không tự mình tạo nên chất lượng của một xuất bản phẩm và càng không thể thay thế trách nhiệm chính trị, trách nhiệm pháp lý, năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của người làm xuất bản.
Đối với sách lý luận chính trị, đổi mới không có nghĩa là thay đổi mục tiêu và nguyên tắc, mà là đổi mới phương thức để thực hiện tốt hơn sứ mệnh chính trị của hoạt động xuất bản. AI có thể hỗ trợ người biên tập làm việc nhanh hơn, nhưng bản lĩnh chính trị giúp người biên tập đi đúng hướng; dữ liệu lớn có thể cung cấp nhiều thông tin hơn, nhưng tư duy lý luận giúp nhận diện bản chất của vấn đề; nền tảng số có thể lan tỏa xuất bản phẩm rộng hơn, nhưng chất lượng nội dung mới quyết định sức sống và giá trị xã hội của tác phẩm.
Vì vậy, vấn đề cốt lõi không phải là lựa chọn giữa con người và công nghệ, mà là xây dựng một mô hình biên tập trong đó con người làm chủ công nghệ, dữ liệu được quản trị khoa học, quy trình được tổ chức chặt chẽ và trách nhiệm được xác định rõ ràng. Trên nền tảng đó, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số mới thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng công tác biên tập, góp phần xây dựng nền xuất bản Việt Nam chuyên nghiệp, hiện đại, nhân văn, giữ vững định hướng chính trị và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Xin trân trọng cảm ơn các đồng chí!
